ΤΑΥΓΕΤΟΣ

Του Γιάννη Κοφινά

Οροσειρά που ξεκινά από την Νότια Αρκαδία και εκτείνεται προς τη Μάνη αποτελώντας το 3ο πόδι της Πελοποννήσου και φυσικό όριο των νομών Μεσσηνίας και Λακωνίας. Ο κύριος και πιο ψηλός όγκος των μεγάλων κορυφών, τον χαρακτηρίζει με την ονομασία Πενταδάκτυλος.

Υψηλότερη κορυφή του ο Αη-Λιάς από το ομώνυμο εκκλησάκι του Προφήτη Ηλία με υψόμετρο 2407. Το χειμερινό εξάμηνο η αλπική ζώνη από τα 1700 μ. και πάνω καλύπτεται από χιόνια. Αυτά όταν λιώνουν το νερό διοχετεύεται μέσα από τα άγρια φαράγγια του δυτικά στο Μεσσηνιακό κόλπο.

Τέτοια αξιόλογα είναι:
Το φαράγγι της Κοσκάραγας που το περνάμε πλησιάζοντας το χωριό Κάμπος από την Καλαμάτα με πολύ μεγάλη γέφυρα και πολύ εντυπωσιακό τοπίο. Χαρακτηριστικό είναι το πολύ στενό σημείο του φαραγγιού στη θέση Ρίντομο (τομή από τον ρουν του ποταμού).

Πιο κάτω συναντούμε τη γέφυρα στην είσοδο της Καρδαμύλης. Εδώ είναι το φαράγγι του Βυρού που ξεκινάει από το σπάνιο οροπέδιο με το πανέμορφο δάσος της Βασιλικής.

Μετά την Καρδαμύλη κατεβαίνει και το φαράγγι της Νούπαντης (ή Φονέα). Το άγριο φαράγγι του Φονέα τις Σαμοθράκης και της Φόνισσας στο Ξυλόκαστρο έχουν εξερευνηθεί. Του Ταΰγετου, όμως είναι δύσκολο φαράγγι για τον άνθρωπο. Από την ανατολική πλευρά, είναι και εδώ πολλά αξιόλογα φαράγγια που διωχετεύουν τα νερά στον Ευρώτα και από εκεί στο Λακωνικό κόλπο.

Σημαντικές πηγές είναι της Αγίας Μαρίνας στην Άρνα όπου την πλατεία της την σκιάζει ένα από τα πέντε μεγαλύτερα πλατάνια στην Ελλάδα με περίπετρο 13μ. ύψος 30μ. και πλάτος 35μ.

Άλλες είναι η πηγή Πενταυλοί, Μαγγανιάρη οι πηγές του Άη-Γιάννη, της Τρύπης αλλά και σε όλα τα χωριά του Ταϋγέτου θα συναντήσουμε κρυστάλλινες πηγές και βρύσες για να μας ξεδιψάσουν.

Τα περισσότερα νερά του Ταϋγέτου, επειδή τα πετρώματα είναι ασβεστολιθικά, εισέρχονται στα σωθικά του διαλύοντας τον ασβεστόλιθο και καταλήγουν στις θάλασσες. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι και τα σπήλαια του Διρού ως υπόγειο ποτάμι και της Σελινίτσας. Ένας λοιπόν βασικός λόγος και για τα αμέτρητα εξερευνημένα και ανεξερεύνητα σπήλαια και βάραθρα που διαθέτει και μάλιστα αρκετά αξιόλογα.

Παράδειγμα της "Αρμίτσας" και το περιβόητο "Άλμπανο" με την παράδοση που λέει «ότι η φλογέρα του βοσκού έπεσε μέσα στη σπηλιά που έτρεχε νερό και την βρήκε η μάνα του στο Βασιλοπόταμο». Επίσης ο γνωστότερος από παλιά Καιάδας που τόσες ιστορίες έχουν γραφεί για αυτόν που έριχναν οι Σπαρτιάτες τα ανάπηρα παιδιά για λόγους ευγονίας.

Αξιόλογα είναι τα δάση του, με χαοακτηριστικά ανεπτυγμένες ζώνες ελάτου και μαυρόπευκου. Σε πολλές διαδρομές με μεγάλες αποστάσεις ξεχνάει ο οδοιπόρος τον ήλιο. Πολλά και τεράστια δένδρα δείχνουν σαν απολιθωμένα και αγέρωχα, έχοντας ξεχάσει τους αιώνες που έχουν δει τα κλαδιά τους.

Χαμηλότερα των 800μ. στις πλαγιές του το θαμνώδες πράσινο στα περισσότερα μέρη είναι αδιαπέραστο και πολύ όμορφο με τεράστια ποικιλία, σχίνα, πουρνάρια, κουμαριές, σπάρτα, αφάνες, σκυλαφάνες, αγκοριτσιές, σφεντάμια κλπ.

Ο συνδυασμός της αλπικής ζώνης στις κορυφές οι δροσερές και δασωμένες πλαγιές μέχρι νοτιότερα προς τη Μάνη που συναντάμε κατά τον Νικ. Βρεττάκο το «ερωτικό σμήξιμο του ήλιου και της πέτρας», αλλά και το βασικότερο το ήπιο μεσογειακό κλίμα του, ευνοούν για να υπερυφανεύεται για τα μυριάδες βότανα και λουλούδια που διαθέτει. Μάλιστα ενδιαφέροντα είναι και τα ενδημικά του φυτά που μόνο στην αγγαλιά του βρίσκουν τις συνθήκες να φυτρώσουν.

Ακόμη όταν δοκιμάσει την πεντανόστιμη «σφέλα», που είναι  τυρί ξεχωριστό, αφού παράγεται από το γάλα προβάτων και κατσικιών που βόσκουν τρώγοντας χόρτα και  βότανα που φυτρώνουν στις άγριες πλαγιές του. Το ζωικό βασίλειο ανεπτυγμένο και αυτό από κουνάβια, αλεπούδες, τσακάλια και άλλα ζώα. Ξεχωρίζουν τα άγρια μοσχάρια που μόνο ένα καλό μάτι μπορεί να τα αντικρίσει από μακριά. Τα αναζήτησαν και ειδικοί Ισπανοί για να πάρουν γόνο στην πατρίδα τους και να αναπαραγάγουν άγριους ταύρους.

Στο γυμνό από δένδρα και θάμνους μέρος της αλπικής ζώνης ανοικτού χρώματος διακρίνουμε δύο μεγάλα τεράστια «ζωνάρια» ή «στεφάνια» από σκούρο χρώμα. Αυτά είναι ζώνες από σχιστόλιθο σχεδόν μαύρο δηλ. σμιριδόπετρα που την χρησιμοποιούν για ακόνι. 

Οι απότομες πλαγιές των κορυφών όταν χιονίζει πολύ και φορτώνονται από χιόνι δημιουργούν επικίνδυνες χιονοστοιβάδες και φαίνεται χαρακτηριστικά στα πρώτα δέντρα που συναντούν στο δρόμο τους. Ένα φαινόμενο που τον κάνει να ξεχωρίζει γαιολογικά από άλλα βουνά. Είναι ένα βουνό που ακόμη αναπτύσεται. Δηλαδη ανέρχεται κάθε χρόνο κατά ένα εκατοστό, οπότε δεν ξέρουμε τι ανάστημα θα πάρει στους αιώνες και ποιά γενναιά μπορεί να τον δει ψηλότερο από τις Άλπεις ή τα Ιμαλάϊα. Η ορογέννηση θα το δείξει, αλλά πότε;

Τουριστικά ο Ταΰγετος παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον. Δεν μπορεί να ξεχωρίσει κανείς εύκολα τα όμορφα ορεινά του χωριά που είναι όλα εξίσου όμορφα. Οι ασφάλτινες διαδρομές όπως από Σπάρτη - Καλαμάτα - από Μεγαλόπολη - Γιωργίτσι - Σπάρτη, οι αναβάσεις στα ορεινά χωριά όπως στην Άρνα, στην Αναβρυτή, στο Μυστρά είναι εξίσου ενδιαφέροντες.

Επίσης οι διαδρομές σε δασικούς χωματόδρομους όπως από Ξηροκάμπι – Κουμουστά - Καταφύγιο Ε.Ο.Σ. και Παλαιοπαναγιά - Καταφύγιο, από Μυστρά - Αναβρυτή - Πηγές Μαγγανάρη, η διάσχιση από Καρδαμύλη - Σαϊδώνα - δάσος Βασιλικής - Γύθειο, επίσης από Γιωργίτσι - Νιοχώρι.

Απομακρυνόμενοι από τον Ταΰγετο σε απόμακρα μέρη της Λακωνίας ακόμη και από τον Πάρνωνα βλέπουμε πόσο αγέρωχο άγριο και αρρενωπό βουνό είναι γεμάτο επιβλητικότητα και άξιο θαυμασμού. Πέρα από τις 5 κορυφές και τα δάση και τα φαράγγια του, το πιο ξεχωριστό είναι η Μεγάλη κορυφή του.

Αυτό που την ξεχωρίζει είναι το σχήμα της που δείχνει μια καλοβαλμένη πέτρινη πυραμίδα4 ακουμπισμένη θαρρείς από θεϊκό χέρι επάνω του, ένας τέλειος Κώνος. Έτσι από τα πανάρχαια χρόνια δώθηκε η αφορμή να ονομάζεται η περιοχή αυτή από την οποία φαίνεται ο Ταΰγετος, και μάλιστα η χαρακτηριστική αυτή κορυφή του ΛΑΚΩΝΙΑ (δηλ. Λα—κώνος). Στα αρχαία λάας, λάς είναι η πέτρα και κατ' επέκταση η γη ή η περιοχή εξού και ΛΑΟΣ (δηλ. Λα—ος) επομένως αυτοί οι άνθρωποι που κατοικούν μια περιοχή είναι ο λαός της περιοχής αυτής.

Σήμερα στη Μάνη λένε τα ξεχωριστά και απότομα μεγάλα βράχια όπως τα Μετέωρα λαλούδες εξού και «Λαλούδι της Μονεμβασιάς».

Τον παρέστησαν πάνω σε άρμα που έσειραν τρία ζευγάρια από λευκά άλογα τα οποία με γιγαντιαία προσπάθεια ανάβοντας φωτιά τα στεφάνια των τροχών του άρματος (με άλλα λόγια σπινιάροντας οι τροχοί), εκτόξευαν μέσω της πυραμίδας το άρμα στους ουρανούς. Δηλαδή στο Διάστημα (ΔΙΑΣ--ΕΙΜΑΙ), δηλαδή εκεί που είναι ο Δίας ο πατέρας των θεών και εκεί να του μεταφέρει ο θεός αυτός Ήλιος τις προσευχές των ανθρώπων κατοίκων της γης.

Ο περιηγητής Παυσανίας στα Λακωνικά του αναφέρει για το θέμα αυτό: «Άκρα δε του Ταϋγέτου Ταλετόν υπέρ Βρυσεών ανέχει. Ταύτην ήλιον καλούσιν ιεοάν καί άλλα τε αυτόθι Ήλιω θυούσι και ίππους».

Δηλαδή η κορυφή του Ταύγετου που υψώνεται πάνω από τις Βρυσέες ονομάζεται Ταλετό. Την ονομάζουν ιερή κορυφή του Ηλίου και εκεί εκτός από άλλα ζώα θυσιάζουν και άλογα στον Ήλιο. Σήμερα που πέρασαν τόσοι αιώνες από τότε με ιδιαίτερη λαμπρότητα, χαρά και ευσέβεια συνεχίζεται ο εορτασμός του Άη-Λιά στις 20 Ιουλίου, στο ομώνυμο εκκλησάκι που το χειμώνα σκεπάζεται από το χιόνι.

Εκείνες τις μέρες θα συναντήσει κανείς τους ντόπιους στη Κουμουστά που γίνονται Πανηγύρια: θα φάει βραστό γίδι με μπόλικη ρίγανη του Ταΰγετου και στο τέλος θα του σερβίρουν ζωμό από το βραστό και θα θυμηθεί τις μέρες του «μέλανα ζωμού». Στην κορυφή ο παπάς ο Μανιάτης από τα Τσέρια για δύο τρεις μέρες με το ευχολόγιο στα χέρια θα εύχεται και θα προσεύχεται για τους ανθρώπους από την κορυφή αυτή του Κόσμου.

Από την προσήλια πλευρά της Σπάρτης ανεβοκατεβαίνει πλήθος κόσμου από το καταφύγιο του Ε.Ο.Σ. και το ίδιο από την .αποσκερή μεριά της Καρδαμύλης και της Μάνης από το μονοπάτι που έρχεται από το δάσος της Βασιλικής. Δίνεται η εντύπωση ότι αυτές τις μέρες ο Ταΰγετος είναι γαζωμένος από τις δύο πλευρές από τον κόσμο, που πλημμυρίζει την κορυφή. Τις νύχτες εκείνες του καλοκαιριού το θερμόμετρο θα κατέβει στους 6⁰ C, αλλά μπορεί και ο άνεμος να ανέβει και στα 12 μποφώρ. Τα μικρά περιτριγυρισμένα πεζούλια που αποτελούν τα κελιά του Άη-Λιά είναι γεμάτα το ίδιο και οι αυλές.

Το εκκλησάκι για τις μέρες αυτές είναι σκεπασμένο με τέντα και βαριές πέτρες και μέσα έρχονται οι πιστοί ακόμη και παιδιά 7 χρονών να ανάψουν κερί στην πέτρινη εικόνα του Άη-Λιά. Κάποια στιγμή από την πλευρά που βλέπουμε τη Σπάρτη και από την πλευρά της Καρδαμύλης ανάβουν φωτιά σε δυο σακούλες γεμάτες λιβάνι που την φλόγα την βλέπουν οι άνθρωποι από τεράστιες αποστάσεις. Αυτή τη στιγμή έρχεται στο νου μας η σκέψη των θυσιών από το βάθος των αιώνων και το άναμα των τροχών του άρματος.

Ένα μοναδικό φαινόμενο είναι η σκιά της πυραμίδας του. Το πρωί με καθαρό καιρό λίγο πριν δούμε τον ήλιο να ανατέλει σχηματίζεται ψηλότερα στους αιθέρες στη δυτική του πλευρά η σκιά της πυραμίδας σαν ένα γκρίζο ισόπλευρο τρίγωνο. Αυτό οφείλεται στην διάθλαση των ακτινών στην ατμόσφαιρα. Οπότε λίγο πριν την ανατολή οι ακτίνες έχουν σχηματίσει σκιά πίσω από το αντικείμενο δηλ. την κορφή.

Εμείς όμως με τα μάτια μας ξέρουμε ότι βλέπουμε ευθεία. Έτσι δεν έχουμε αντιληφθεί τον ήλιο πίσω από τον Πάρνωνα και τον βλέπουμε 10 λεπτά μετά.

Έτσι λοιπόν θυμάμαι που σε ηλικία 30 ετών ανέβηκα με ένα γέροντα 72 χρονών για πρώτη φορά και μάλιστα από τις 1 μέχρι τις 4.30 τα ξημερώματα. Κρατούσε μια λαμπάδα δεμένη με δύο καλάμια για μπαστούνι και να μην σπάσει. Μου διηγήθηκε ότι πρωτοανέβηκε σε ηλικία 36 χρονών και το έκανε «ΤΑΜΑ ΖΩΗΣ». Το ίδιο έπαθα και εγώ εδώ και 11 χρόνια. Επίσης το ίδιο έπαθε και ο φίλος μου ο Τάκης με την Μαρία όταν ανέβηκαν στην κορυφή αυτή πριν 4 χρόνια του Άη-Λιός.

Η προσέλευση όμως μεγάλου αριθμού προσκυνητών, έχει και τη κακή συνέπεια συγκέντρωσης σκουπιδιών, που καλό θα ήταν σεβόμενοι τον ιερό αυτό χώρο της Ηλιακής κορφής όλοι μας, αλλά και οι φορείς να φροντίζουν για το θέμα αυτό, μαζεύοντας και καίγοντας τα σκουπίδια.

Γράφοντας όλα αυτά και μετά από 30 αναβάσεις στον Ταΰγετο με ατέλειωτες εμπειρίες θυμάμαι κάποια κουβέντα πολύ βαρειά για την παιδική μου ηλικία και ακατανόητη. Ήταν της καθηγήτριάς μου κ. Αναστασάκου από το Δαφνί στο Γυμνάσιο Μολάων όταν είπε: «Είναι δυστυχισμένος ο άνθρωπος που ξυπνάει το -πρωΐ και δεν βλέπει τον Ταΰγετο».