του Γιάννη Κοφινά (Μάϊος 2001)

Το πρωινό αυτό εισέρχομαι ευλαβικά για προσκύνημα στην εκκλησία της Παναγιάς του Πολυάραβου γεμάτος από συναισθήματα συγκίνησης, έχοντας δει προηγουμένως το μνημείο στην αυλή της εκκλησίας και περνώντας από το νου μου όλα αυτά που έχω διαβάσει και πληροφορηθεί για τον ιερό αυτό τόπο.

Πρώτη εντύπωση είναι ότι γύρω γύρω έχουν ασβεστωθεί οι αγιογραφίες (δυστυχώς το φαινόμενο αυτό συναντάται συχνά). Η αγιογραφία αυτή όμως διατηρείται και προβάλλεται συνάμα ολομόναχη και σε διάσταση μεγαλύτερη του πραγματικού.

Η παράσταση δείχνει Αρχάγγελο και τα σβηστά γράμματα ψηλά αποδεικνύουν ότι είναι ο Αρχάγγελος Μιχαήλ, καθώς επίσης και γενικά η παρουσίαση. Διότι είναι φανερό ότι ο Αρχάγγελος Γαβριήλ είναι με μακριά ένδυση και χωρίς άρματα συνήθως, ή πολλές φορές με τον κρίνο που προσφέρει στην Παναγιά, απλά αγγελιοφόρος του Επουράνιου Πατρός. Ο Μιχαήλ όμως παρουσιάζεται αρματωμένος συνήθως με προτεταμένη ψηλά την σπάθα, που πολλές φορές είναι πύρινη φλόγα. Η ένδυση κοντή μέχρι τους μηρούς. Στην απεικόνιση αυτή το δεξί χέρι φέρει την σπάθα υψωμένη, αλλά το αριστερό υπερυψωμένο κρατά ένα πολύ μικρό φασκιωμένο μωρό στη φούχτα του.

Η επόμενη εντύπωση είναι ότι ο άγιος στέκεται επάνω σε έναν ξαπλωμένο καταγής άνθρωπο, ο οποίος έχει ζωγραφισμένο τον πόνο και την θλίψη στο μελαχρινό πρόσωπό του. Το στόμα ανοιχτό με έντονα το κόκκινο χρώμα, βγαλμένη έξω τη γλώσσα την οποία βγάζει μια τανάλια. Ολοζώντανη έκφραση τιμωρίας. Υψηλότερα του προσώπου, ανοιχτό βιβλίο έχει γραμμένες 13 λέξεις: Υπερήφανος, άσωτος, αμελής, φθονερός, κλέπτης, μέθης, υβριστής, φόνος, πόρνος, φιλάργυρος, επίορκος, ψεύτης, πολυφάγος. Με αυτές αντιλαμβάνομαι ότι τιμωρεί για αμαρτίες που αναφέρονται στις 10 εντολές, αλλά και άλλα κακά. Η ανορθογραφία δείχνει λαϊκό αγιογράφο. Η έκφραση του προσώπου είναι εξαγριωμένη έντονα, αφού φυσά αέρα από το στόμα, ενώ τις κορδέλες που δένουν τα μαλλιά του άγιου πίσω από τα αυτιά, εδώ χαρακτηριστικά έχουν μετατραπεί σε καπνό που βγαίνει από αυτά.

Συνεχίζω το προσκύνημα και αμέσως προσπαθώ να συγκεντρώσω στοιχεία για την εντυπωσιακή αυτή εικόνα που δεν είχα άλλη φορά αντιληφθεί παρόμοιου είδους. Ο κυρ Τάκης Δαμιανάκος και ο νουνός μου ο Κων/νος Δριβάκος με πληροφορούν ότι αντίστοιχη απεικόνιση υπάρχει πιο κάτω σε ένα μοναστήρι. Αργότερα, κουρεύοντας στο κατάστημά μου τον πελάτη και φίλο μου Αντώνη Δριβάκο από το Μαυροβούνι, καταγωγής από τον Πολυάραβο, μου αναφέρει, δείχνοντάς του την φωτογραφία, ότι αντίστοιχη υπάρχει στην πόρτα του Ιερού της Παναγίτσας στο Μαυροβούνι.

Στις 2 Γενάρη, πηγαίνοντας για το Λυγερέα προσκεκλημένος από τον φίλο και εκδότη της εφημερίδας «Καπετάν Ζαχαριάς», Ντόναλντ Μακφαίηλ, πέρασα από το Μαυροβούνι. Στην υπό ανακαίνιση πρόσφατα εκκλησία εισέπραξα νέες εντυπώσεις από την αριστερή πόρτα του Ιερού που απεικονίζει τον αρχάγγελο Μιχαήλ. Τα πρόσωπα δείχνουν λεόντων, θυμίζοντας τον Ηρακλή ενδεδυμένο με τη λεοντή. Από την αναδίπλωση του υφάσματος του φασκιωμένου μωρού που παίρνει μορφή περγαμηνής, υπάρχουν στοιχεία. «Άρπαγες, μοιχοί, κλέπται, λησταί τε και πόρνοι ιδέτε και δράμετε την σπάθην ταύτην. Δρακόντων ειμί τας κάρας ο συνθλάξας, εχθρών τε φημί των νοη ή εκείνων».

Ο αμαρτωλός λέει «Φρίξον ψυχή μου εις τα ορώμενα». Τα νέα στοιχεία, αρκετά ενδιαφέροντα, μου δείχνουν ότι από τον Πολυάραβο μέχρι το Μαυροβούνι που είναι κατά κάποιο τρόπο η συνοριακή γραμμή της εισόδους στη Μάνη από το ψηλότερο κατοικήσιμο σημείο στον Ταύγετο μέχρι την παραλία. Μπαίνοντας στη Μάνη από την ανατολική πλευρά, συναντάμε την ενδιαφέρουσα αυτή και σπάνια απεικόνιση. Τα ερωτήματα όμως μεγαλώνουν. Υπάρχουν πιο κάτω στη Μάνη και άλλες τέτοιου είδους; Είναι ο προστάτης της Μάνης; Έτσι θέλουν να εκφράζουν το πρόσωπο του Αρχάγγελου στον τόπο αυτό;

Μια μέρα με τις φωτογραφίες συνάντησα τον πολύ καλό φίλο και εξαίρετο επιστήμονα, ειδήμονα σε τέτοια θέματα, τον πανεπιστημιακό καθηγητή κ. Προβατάκη Θεοχάρη και διευθυντή στο Υπουργείο Πολιτισμού, με σημαντικότατο επιστημονικό, χριστιανικό, πνευματικό αλλά και κοινωνικό έργο σ’ ολόκληρη την Ελλάδα. Πρόσφατα, με το μεγάλο του ενδιαφέρον, στήριξε την ίδρυση του Λαογραφικού Μουσείου στη Ρηχειά Ζάρακα. Ο κύριος Προβατάκης μου εξήγησε ότι ο Αρχάγγελος τιμωρεί τον αμαρτάνοντα και το μικρό συμβολίζει ότι κρατά την ψυχή του στο χέρι του. Είναι μια νοοτροπία που ξεκινά από τον 15^ο αιώνα περίπου και τοποθετούνται οι δύο Αρχάγγελοι στις πόρτες των Ιερών.

Την άνοιξη πρόσφατα προέκυψαν δύο ταξίδια στην Μάνη λίγο πριν και αμέσως μετά το Πάσχα. Το ενδιαφέρον για το πολύ σημαντικό αυτό έργο της ανάπτυξης της Ιστοσελίδας http://www.mani.org.gr από τον φίλο μου Γιώργο Βενιζελέα και με σκοπό την συγκέντρωση περισσότερων στοιχείων για την τόσο σημαντική αλλά και αγαπημένη για μας περιοχή της Ιστορικής αλλά και γεμάτης από ιδιαιτερότητες Μάνης. Ένας λόγος για φωτογράφηση του χειμωνιάτικου και ανοιξιάτικου τοπίου, που τα βράχια με το γλυκύ μεσογειακό κλίμα της εποχής των βροχών, δίνει ένα τόσο γραφικό και όμορφο χρώμα, ολόγεμο από βότανα και λουλούδια.

Φτάνοντας στα Τσέρια, το χωριό καταγωγής του Γιώργου, πρώτη επιδίωξη η συνάντηση με τον γέροντα εφημέριο, που τόσες φορές στην κορφή του Πενταδάκτυλου στον Αη Λιά έχουμε ψάλλει μαζί στην ολονύχτια λειτουργία. Αμέσως και γεμάτος από χαρά και διάθεση μόλις μας συναντά, μας ανοίγει την Ευαγγελίστρια και τον Ταξιάρχη, όπου στην αριστερή πόρτα του Ιερού έχουμε αντίστοιχη λαϊκή απεικόνιση του Αρχάγγελου.

Φτάνοντας στο ιστορικό Οίτυλο (αρχ. Βύτιλον), φωτογραφίζουμε πολλά ενδιαφέροντα μνημεία, όπως τον αφανή ήρωα του 1821 Ηλία Τσαλαφατίνο, τη μαρμάρινη επιγραφή αδελφοποίησης του Οιτύλου με το Καργκέζε και τις πολλές Βυζαντινές εκκλησίες του. Διακρίνουμε την εκκλησία των Στεφανοπουλαίων τον Αη Γιώργη και το Ταξιάρχη που φυσικά δεν θα έλειπε από ένα τόσο ιστορικό και γεμάτο λεβεντιά χωριό της Μάνης.

Πράγματι στο υπέρθυρο της μεγάλης εκκλησίας αντικρίζω με συγκίνηση, την ανάγλυφη παράσταση του Αρχάγγελου, όπου πατώντας τον αμαρτωλό κρατάει την ψυχή στο χέρι του. Στον Άη Γιώργη στον αριστερό τοίχο βρίσκεται παρόμοια αγιογραφία του Αρχάγγελου, φωτογραφία του οποίου μας παραχώρησε ο συγγραφέας και ιστορικός ερευνητής κ. Μιχάλης Μπατσινίλας, ο οποίος επιπλέον μας είπε ότι τον αποκαλούν χάρο.

Στη συνέχεια μεταβήκαμε, στη Μονή Δεκούλου, στην εκκλησία της οποίας υπογράφτηκε η συμφωνία των Μανιατών με τους εκπροσώπους της Αικατερίνης της Ρωσίας, αδελφούς Ορλώφ, για την επανάσταση των Ορλωφικών. Με υπέροχο ζωγραφιστό τέμπλο ολόγεμη αγιογραφίες μοναδικές θάλεγα, όπως μοναδική πρέπει να είναι η αγιογρφική απεικόνιση του Θεού. Πριν φτάσω στην πόρτα του Ιερού, παρατηρώ ψηλά στην οροφή τον ζωδιακό κύκλο, στοιχείο της βαθιάς σύνδεσης των Μανιατών με τις προαιώνιες ρίζες τους και πιστοί στην παράδοση των προγόνων του μακρινού παρελθόντος, που το κρατούν πάντα και θα το κρατούν γερά στον ατσάλινο και ευαίσθητο χαρακτήρα τους. Και πάλι πλησιάζοντας στο Ιερό, δίπλα από την αριστερή πόρτα στον τοίχο, απεικονίζεται και πάλι ο Αρχάγγελος Μιχαήλ με την ίδια μορφή.

Επόμενη στάση στην Αρεόπολη, την σημερινή πρωτεύουσα του δήμου, με τα τόσα ενδιαφέροντα θέματα όπως τον πύργο του Καπετανάκου, τις βυζαντινές εκκλησίες, τα καλντερίμια κλπ., τον ανδριάντα του Πετρόμπεη Μαυρομιχάλη, στη κεντρική πλατεία, που με υψωμένο γιαταγάνι οδηγεί τους Μανιάτες σε μάχες, κηρύσσοντας τον πόλεμο στην Οθωμανική Αυτοκρατορία και γράφοντας στη σημαία λευκού χρώματος με τον κυανό σταυρό, το ή ταν ή επί τας και Νίκη ή θάνατος (και όχι Ελευθερία). Ο Κυριακούλης Μαυρομιχάλης πέφτει μαχόμενος στο Σούλι, υπερασπιζόμενος τους Σουλιώτες, ο Γιάννης Μαυρομιχάλης στην Εύβοια και στο τέλος η οικογένεια αυτή αφήνει απολογισμό 45 νεκρών, όλοι άξιοι λεβέντες, μαχόμενοι τα πάτρια.

Στην πλατεία της Επανάστασης, η Νίκη είναι στεφανωμένη με ολόφρεσκες τις δάφνες από τον πρόσφατο εορτασμό της επετείου της κήρυξης του πολέμου εναντίον των Τούρκων, στις 17 Μάρτη του 21, αναμένοντας οι σημερινοί Μανιάτες τον κ. Στεφανόπουλο, πρόεδρο της Δημοκρατίας, που φέτος, λόγω ασθενείας, δεν μπόρεσε να παραβρεθεί, ενώ πάλι η πατρίδα δεν έχει αναδείξει δίκαια την ιστορική αυτή στιγμή ως επέτειο της κήρυξης του πολέμου αυτού από τους Λεύτερους Μανιάτες και αμέσως μετά από σύσσωμο το Ελληνικό Έθνος. Απέναντι ακριβώς στην ηρωική αυτή πλατεία, βρίσκεται η μητρόπολις της Αρεόπολης, η εκκλησία των Ταξιαρχών.

Δικαίως λοιπόν κρατεί και φέρει ακόμη η Αρεόπολις το πανάρχαιο όνομά της από τον θεό του πολέμου τον Άρη. Δεν είναι τυχαία σύμπτωση λοιπόν η ύπαρξη των αρματωμένων αγίων και η εκκλησία των Ταξιαρχών στημένη εδώ στην πλατεία της Επανάστασης.

Ενημερωτικά παρόμοιο φαινόμενο παρατηρείται και στην Ευαγγελίστρια του Ζάρακα, όπως και σε Μονή του Αγίου Όρους.

Σημείωση
Παρακαλούμε για τη χορήγηση πληροφοριών για την ύπαρξη και σε άλλες εκκλησίες του Αρχάγγελου Μιχαήλ, προκειμένου να συνεχιστεί η παρούσα μελέτη.