ΟΛΥΜΠΟΣ

Κείμενο: Γιώργος Σταματόπουλος - Φωτογραφίες: Γιάννης Κοφινάς

Όλυμπος. Θεών έδος (κατοικία θεών) κατά τον Όμηρο (Ιλιάς Ε 868), τόπος απέραντης γαλήνης. Η μεγαλοπρέπεια του ορεινού όγκου του και των δασών του είναι το φυσικό σύνορο μεταξύ Θεσσαλίας και Μακεδονίας, με κορυφές που αγγίζουν περίπου τα 3.000 μετρα. Τόπος θεών αλλά και κρησφυγετο πολλών αγωνιστων κατα την Επανασταση του 1821. Ορόσημο ήγουν της χώρας και σημαντικό σημείο αναφοράς.

Χαμένο στα βάθη του χρόνου το έτυμον και η ρίζα της λέξης, θεωρείται εντούτοις προελληνική, με πιθανή σημασία βουνό ή ύψωμα (βουνά με την ίδια ονομασία υπάρχουν στην Κύπρο, τη Λυκία, τις ΗΠΑ κ.α.).

Στις πλαγιές του κατοικούν οι μούσες, ο Ορφέας και ο Διόνυσος ακόμη μέλπουν τις χορδές της λύρας αναπέμποντας τον οίνο, σκορπίζοντας ολόγυρα την έκσταση και την ψυχική ανάταση, αγγέλλοντας στην ανθρωπότητα τη νίκη της Ζωής επί του θανάτου, την επικράτηση δηλαδή του Ολύμπου (ως ακριβώς αντίθετου) επί του Ταρτάρου. Μεταφέροντας το συμβολισμό στα καθ' ημάς (χρονικώς) εύκολα αντιλαμβανόμεθα την τεράστια διαφορά μεταξύ αμόλυντης φύσης και μολυσμένης πόλης· μεταξύ ομορφιάς και εκπτωσης. Στον Όλυμπο ζούσαν οι μάκαρες ψυχές, στον Τάρταρο βασίλευαν το ρίγος και το σκοτάδι. Είχαν δίκιο οι επιγραμματογράφοι: Το μεν σώμα ενί γη κείται, ψυχή δ' εν Ολύμπω.

Σε τέτοια ολύμπια ύψη δοκιμάζεται η αντοχή μας, η πίστη μας, η ιδεολογία μας. Εκεί, στις κλιτύς του Ολύμπου περιδινίζεται η λαχτάρα μας να εναγκαλιστούμε με το άγριο, το επιβλητικό, το ιερό, ώστε να επιτύχουμε την ανόρθωση μας ως είδος, αφήνοντας πίσω μας το τετριμμένον της καθημερινότητας και το ολίγιστον της μύησης μας στην αιώνια, ατίθαση, αυθύπαρκτη φύση.

Ώρα για ανάβαση λοιπόν προς κορυφήν. Προσοχή όμως. Μην αφήσετε τη μελαγχολία να σας εγκαταλείψει. Αλλά τι λέω. Η μελαγχολία κατοικεί παντού στον Όλυμπο ατενίζοντας από τις πλαγιές του τη χώρα, οικτίρει κανείς τη θεσμισμένη του υποταγή στης κοινωνίας την (μη) ευβουλία... Ολυμπόνδε, ουν, στον εξ αλπικής ορογένεσης μεγαλειώδη ορεινό όγκο στη μεταρσίωση που προκαλεί στους επισκέπτες του, στην καρδιά της χώρας, ιδού η καρδιά της χώρας κοντά στο Θείο, στο υψηλότερο σκαλί.

Πριν από την ανάβαση ολίγα τινά εγκυκλοπαιδικά: Ο Άνω Όλυμπος σχηματίζει στο υψηλότερο τμήμα του ένα (σχεδόν) οροπέδιο, με πολλές κορυφές υψηλότερες από 2.600 μ. (Μύτικας ή Πάνθεον 2.917 μ., Σκολειό 2.911μ., Στεφάνι 2.909, Άγιος Αντώνιος 2.817, Καλόγηρος 2.813, Προφήτης Ηλίας 2.786, Τούμπα 2.785, Χρισταίνη 2.704, Φράγκου Αλώνι 2.684, Σταυραϊτιά 2.616). Βαθιές και απότομες κοιλάδες. μεγαλοπρεπή κι εκτεταμένη δάση.

Ο Κάτω Όλυμπος είναι χαμηλότερος (κορυφή Μεταμόρφωση 1.587 μ.) και απλώνεται στο νομό Λάρισας (και λιγότερο στο νομό Πιερίας), φτάνοντας σχεδόν έως τη θάλασσα. Νότια. πέφτει απότομα στη βαθιά κοιλάδα των Τεμπών, ήτις τον χωρίζει από την Όσσα...

Ανάβαση
Το λεωφορείο ξεκινάει από το Λιτόχωρο το ξημέρωμα ανηφορίζει ανάμεσα στο πράσινο έως ότου η άσφαλτος [ο πολιτισμός (σικ)] σταματά. Μόνοι στο βουνό (1.100 μ.). Ταραξικάρδιοι σπασμοί άπασες οι αισθήσεις σε επιφυλακή. Άρωμα δάσους! Δέντρα, φυτά, βότανα, πουλιά δοξάζουν τις στιγμές το χαμένο άνθρωπο του άστεως (εδώ κάπου αρχίζει το παράδοξον: η μεγαλοσύνη, η χαρμόσυνη επικράτεια της μελαγχολίας, η άρρητη χαρμολύπη).

Ένα φυσικό μονοπάτι, ο οδηγός της πορείας ανάμεσα σε επιβλητικά πεύκα και έλατα. Εμείς και το γαιώδες μας παρελθόν (θα μπορούσε να ήταν και φρόνημα) ο ουρανός περιμένει, ας περιμένει, γνωρίζει το ανερμήνευτον της απεραντοσύνης του ούτως η άλλως. Και δεν φαίνεται να έχει λησμονήσει το σεβασμό του προς τα δέντρα και ας τον κρύβουν αυτά. Γνωρίζει ο ουρανός το πολύτιμον της ύπαρξης τους.

Αίφνης το μονοπάτι οδηγεί σε ξέφωτο, θέση «Μπάρμπα» πληροφορεί η πινακίδα. Η ματιά πλανάται κάτω μακριά, ο θαυμασμός έχει εισέλθει στα ψυχονοϊκά μας κύτταρα (θαυμασμός: αίτιον της φιλοσοφίας, πεπυργωμένος ανθρωπισμός!). Το Βούλιαγμα στο χιόνι, στην παχεία στρώση του. Και να, αμέσως το εναλλακτικό αλλοτριομορφοδίαιτον της φύσης. Δεδρώδεις ιθύκορμες οξιές, ανάμεσα σε γυμνούς κορμούς φυλλοβόλων δέντρων ο χειμώνας δεν έχει χαθεί εδώ όπως ους πόλεις εδώ οι τέσσερις εποχές διαλαλούν την ιδιοτελή ομορφιά τους.

Στα 1.800 μέτρα η αγριότης επεμβαίνει μέσα από το πετρώδες τοπίο. Αριστερά, ανάμεσα σε βράχους, η σπηλιά του «Ιθακήσιου», καταφύγιο στις μπόρες και το ψύχος, έδρα θαυμαστή, όταν έχει καλό καιρό, για να αγναντεύεις το Νότο. Κάτω από τον γκρεμό διακρίνεται το μεγαλοπρεπές φαράγγι του Ενιπέα (από δω πιθανώς, η Άρτεμις παρακολουθούσε τα θηράματά της). Ρέοντα ύδατα ξυπνούν τον οργασμό της βλάστησης κάπου μακριά στο φαράγγι δεσπόζει η μονή του Αγίου Διονυσίου. Εδώ σε τούτη τη σπηλιά απομονώθηκε χρονιά ολάκερα ο Ιθακήσιος, αποτυπώνοντας στο μουσαμά το τρομώδες μεγαλείο του περίγυρου.

Στη συνέχεια η πηγή «Στράγγο» και αμέσως μετά η θέση «Πετρόστρουγκα». Λείψανα μαντριών «κοσμούν» τη θέση αυτή μιας και πριν από χρόνια οι βοσκοί είχαν εύρει εδώ τόπον βιοπορισμού. Εσχάτως χαρακτηρίστηκε ο Όλυμπος Εθνικός Δρυμός, πως να γνώριζαν οι κυβερνώντες τα ελληνικά δρυμά του Ομήρου: (Δύσκολο να συμφιλιωθεί το κράτος με τη φύση· το πρώτο ασελγεί, η δεύτερη απλώς υπάρχει. χωρίς αντιεξουσιαστές στην κοινωνία).

Ποιος ξέρει ποιος ονόμασε «Ανάθεμα» την όντως κρημνώδη και απότομη πλαγιά που προσπερνάμε. Με λίγη ταλαιπωρία και αρκετή προσοχή σε υποδέχεται ένα επιβλητικό τεράστιο μπαλκόνι στη θέση «Σκούρτα» (υψ. 2.475 κοντεύουμε υπομονή).

Τοπίο αχανές, αλπικό. Κυριαρχεί η μαγεία του λευκού, το ανάγλυφαν της υψομετρικής ζωγραφικής, η τέχνη των θεών, η λείανση της ψυχής.

Στο Βάθος, νότια, αχνοδιαφαίνονται ο Πλαταμώνας, το Λιτόχωρο, το Δίον, η εκρηκτική συνεύρεση του γαλάζιου του Θερμαϊκού κόλπου με τους γαλανούς ιριδισμούς του Ολύμπου (του ουρανού του Ολύμπου). Βόρεια. παιγνιδίζουν, με τους χρωματικούς και Ζωγραφικούς σχηματισμούς, οι πεδιάδες, οι πόλεις και τα χωριά της Μακεδονίας, στο βάθος η Θεσσαλονίκη. Όνειρο. Όχι απατηλό όμως αν κανείς αποφασίσει την ανάβαση. (Υποσχεθείτε από τώρα στον εαυτό σας μια πάλη με την απόφαση· δεν θα απογοητευθείτε...).

Δυτικά, το απόλυτον: οι κορυφές του Ολύμπου. Ο κώνος δεξιά της κορυφής του Αϊ-Λια ξυπνά μνήμες Προφητών, που με τ' άρματά τους διέσχιζαν τις ολύμπιες αποστάσεις, θέλοντας να μεταφέρουν τον υψιγενή λόγο στις χθαμαλές γήινες καταστάσεις. [Εδώ δοκιμάζονται επίσης οι γνώσεις του καθενός και η ικανότητά του να τις σωματοποιεί με την Ιστορία και το (θυμικονοϊκό) παρόν].

Η υπόκωφη βοή του δάσους ίσως να ‘ναι ο θόρυβος από το δρασκελισμό του ωκύποδος Ερμή...

Και ιδού, μπροστά μας το Θεών έδος, το τοξοειδές «Στεφάνι» (2.909 μ.), και δίπλα η κορυφή των κορυφών, σκουρόχρους και ακκιδοειδής, ο «Μύτικας» (2.917 μ.), εν συνεχεία το «Σκολειό» (2.911 μ.) και πιο πίσω η κορυφή του «Αι-Αντώνη» (2.817 μ.). Μια τεράστια κορυφογραμμή ο Όλυμπος, εν σχήματι ημισελήνου, απολήγει στα όρη του «Καλόγερου» απέναντι.

Χαμηλότερα, διασχίζοντας την κορυφογραμμή «Λαιμός», που μοιάζει με ράχη αλόγου, εμφανίζεται ο ίλιγγος κι ένα ελαφρύ τρέμουλο διαπερνάει τη ραχοκοκαλιά από το αμφίκρημνον της κορυφής και τις βαθιές ρεματιές που αυλακώνουν τους κρημνούς.

Ο αέρας κουβαλάει τα τρανταχτά γέλια των θεών, τις κραυγές του θυμού του Δια, τις άγριες διενέξεις τους. Ευτυχείς όσοι μπορούν να ακούσουν τον αέρα του Ολύμπου, όσοι είναι ακόμη εις θέσιν να συνομιλήσουν με το λόγο του μύθου (που είναι ένας ιστορικότατος λόγος...), να δονηθούν από τις πανάρχαιες καταβολές, να εισβάλουν στο χρόνο και να απελευθερώσουν τις μνήμες της πρωταρχής της Ζωής.

Εδώ σε τούτα τα ύψη η χώρα ανασαίνει ακόμη, εδώ έρχεσαι σ' επαφή με το θειο, το άγνωστο, αφουγκράζεσαι τούς παλμούς του μύχιου· αναστατώνεται η αρρωστημένη φυσιολογία του «πολιτισμένου», θεριεύει η φαντασία· οι ονειροδιαδρομές απλουστεύονται εισερχόμενες στη μυθική λεωφόρο της πραγματικότητας.

Τούτη η λεωφόρος οδηγεί στο δύσβατο «Οροπέδιο των Μουσών»·η σκληρότης του χιονιού σμιλεύει την επικράτεια του λευκού. Λευκότης και παγωνιά στην ανοιχτοσύνη του οροπεδίου, ο οργανισμός ασθενεί, αλλά, να, στο μέσον της λευκότητας, στην υποταγή στην παγωνιά, ξεπροβάλλει το καταφύγιο του «Κάκαλου» (2.650 μ.). Το τσάι γύρω μοσχοβολάει. Το νερό είναι πάγος (μία από τις μορφές του δεν είναι η στερεά;). Το Τζάκι όμως λύνει τα προβλήματα στερεότητας, υγρότητας, παγωνιάς, σπονδή στους θεούς του  Ολύμπου η φλόγα του, στις κορυφές της ταχυπαλμίας...

Το πρωινό ξύπνημα είναι μια μοναδική εμπειρία. Ο Ήλιος της ανατολής, ενδεδυμένος τον πλέον πορφυρόν του μανδύα, αρχίζει ν' ανηφορίζει από το Θερμαϊκό κόλπο, προσδίδοντας μαγευτικούς συνδυασμούς απόχρωσης του πορφυρού του πάνω στο χιόνι, προσφέροντας ηδονή στους οφθαλμούς χάρμα ιδέσθαι θα έλεγε ο παππούς Όμηρος.

Αλλά ο «Μύτικας», ασάλευτος, αιώνες τώρα, περιμένει τους τολμηρούς επισκέπτες του. Ένα επικλινές μονοπάτι, στις παρυφές του «Στεφανιού», οδηγεί στο σημείο που αρχίζει η ανάβαση στην υψηλότερη κορφή της Ελλάδας. Ο πυρετός καταλαμβάνει το αίμα, τα νεύρα, την ψυχή, το νου, είναι η μπόρα που προηγείται της γαλήνης.

Έστω και ψευδαισθησιακώς είμαστε οι κυρίαρχοι της χώρας... Απλώνεται κάτω, δεξιά, αριστερά, υποκλινόμενη στην εμβέλεια της οπτικής μας. Δεν είναι δυνατόν να μη νιώσεις τουλάχιστον Ήφαιστος σε τούτη τη συνάντηση με το απέραντο βαθυγάλανο του ουρανού· δεν είναι δυνατόν να διώξεις από τη φαντασία τον νεφεληγερέτη Δία με τόσα σύννεφα δίπλα σου, μέσα σου.

Μάλλον είχαν δίκιο οι Θεοί που ένιωθαν κυρίαρχοι του κόσμου βολτάροντας πάνω σε τούτη την κορυφή τ' ανθρώπινα κάτω χαμηλά φαντάζουν μικροσκοπικά, ασήμαντα, ευτελή. Πότε τα σύννεφα πυκνώνουν, θωρακίζοντας την εξουσία του χώρου, και πότε διαλύονται προσφέροντας την ελευθερία του ματιού να εξουσιάσει επί της απεραντοσύνης.

Όλυμπος 2000. Είθε να διατηρηθεί υγιής τούτος ο πνεύμονας της χώρας. Μακάρι οι Έλληνες να επισκέπτονταν τη μυστηριώδη και μυθική γοητεία του, να ανάσαιναν στις κορυφογραμμές του, να στοχάζονταν για την αστική Ζωούλα τους, παίρνει κανείς κρίσιμες αποφάσεις εδώ και όταν γυρνά πίσω κρατάει διαφορετική στάση απέναντι στη Ζωή, στα πολύτιμα αγαθά της.

Επανεκτιμά την πορεία του, θέτει άλλους στόχους για το μέλλον του: λιτούς, φυσικούς, χοϊκούς, ανθρώπινους, έξω από αθέμιτους ανταγωνισμούς, έξω από εξουσιαστικά πλέγματα, μακριά από ματαιοδοξίες, σέβεται περισσότερο τον διπλανό.

Με σεβασμό, δέος και ταπεινότητα εισέρχεται κανείς στο εκκλησάκι του Αι-Λια, που στέκεται μοναχικό κι έρημο στην ομώνυμη κορυφή του Ολύμπου, και ας μη σπαρτάρισε ποτέ στη Ζωή του δονούμενος από θρησκευτικά συναισθήματα. Και ο μεγαλύτερος, ο πιο φανατικός άθεος αίφνης καταλαμβάνεται από περίεργα σκιρτήματα μπροστά σε τέτοιες εικόνες ασκητισμού και λιτοφροσύνης. Προσκυνά τη μικρή εικόνα, την ξεθωριασμένη, του ερημίτη με ευλάβεια, μες στην απόλυτη σιωπή. Μια σιωπή ατέρμονη: οι θεοί αναπαύονται!

Τούτη η σιωπή του Ολύμπου καταλαγιάζει το χείμαρρο των αναζητήσεων του επισκέπτη του. Τρεις στιγμές διαλογισμού σε τούτα τα ύψη ισοδυναμούν με αμέτρητες σελίδες χριστιανοσύνης ή δασκάλων του Ζεν, τρεις στιγμές σιωπής αρκούν για να δεις τη Ζωή σου κινηματογραφικά να παρελαύνει εντός σου και αναλόγως να πράξεις στη συνέχεια. Ποία η οδός; Με τους θεούς, δηλαδή με το στοχασμό και τη σύνεση ή με τα βάραθρα, δηλαδή με την αλαζονεία και τον (άκρατο) καταναλωτισμό;

Όλα τούτα σκέφτεσαι άμα τη καθόδω, που είναι μεν ευκολότερη (μπορεί να αφήσεις το σώμα σου να συρθεί πάνω στο χιόνι), χρειάζεται όμως προσοχή των αισθήσεων. Όλα τεντωμένα, σε επιφυλακή: αισθήσεις, νους, συναίσθημα. Πως αλλιώς μπορεί κανείς να μυηθεί στη «θεϊκότητα», πως αλλιώς μπορεί να αναβαπτισθεί στα νάματα της μητρός φύσης; Οι θεοί, διάβολε, είναι μαζί μας, μας κατευοδώνουν γιατί ν' ανησυχούμε;

Δεν κατακτάται ο Όλυμπος, όπως πολλοί ορειβάτες κορυβαντιώντες κομπορρημονούν, προσεγγίζεται απλώς εκείνη η πλαγκτή κορυφή απ' όπου μπορεί κανείς να επιχειρήσει το άλμα στο παρελθόν ώστε να πετάξει στο μέλλον.

Δεν κατακτάται ο Όλυμπος από φληναφήματα απλών φυσιολατρών, η φυσιολατρία από μόνη της είναι ελλειπτική στην πορεία προς τη γνωριμία με τη φύση, είναι η μέσα φύση που οφείλουμε πρωτίστως ν' ανακαλύψουμε και να το αποκαλύψουμε σε θεούς και ανθρώπους.

Να ενσωματώσουμε το ταξίδι στο ευρύτερο ταξίδι της Ζωής διαφορετικά καταντάει τουριστική οδηγία («ένεση», «καλά ήταν, τώρα τι κάνουμε» κ.ά. ιλαρά). Η ροή είναι αδιάκοπη οι στιγμές όλες είναι οι ιέρειες του ναού μας (ύπαρξης μας) ας μη χαρακτηρίζουμε αυτές του ταξιδιού πρωθιέρειες. Όλα τα ταξίδια δεν καταλήγουν ο' εκείνο της ψυχής; Να επιτρέψουμε στον Όλυμπο να μπει μέσα μας, να τον ενσωματώσουμε, να τον αφήσουμε να ενδυναμώσει τις στιγμές μας, να απαλείψει την απίσχνανσή τους.

Να γνωρίσουμε την Ελλάδα και τον κόσμο, ναι να μην παρασυρόμαστε όμως από τη φυσική ομορφιά και χάνουμε τη μέσα ομορφιά. Η φύσις είναι ωραία όταν οι άνθρωποι είναι ωραίοι.

Ας μη φοβούμεθα την πρόθεση «προς»:

Ολυμπόνδε, φύσινδε, ψυχήνδε, κ.ο.κ. Μόνο έτσι ξεριζώνεται ο εφησυχασμός μόνο έτσι εκδιώκεται η άγνοια μόνο έτσι κατακτάμε τον εαυτό μας και τον κόσμο.

ΓΕΩ Τεύχος 36/16.12.2000