Ένθετο περιοδικό ΓΕΩ της Ελευθεροτυπίας τεύχος 41 Ιανουάριος 2001

Η πραγματικά πολύ επιτυχημένη ελληνική λέξη «αμφί-βιο» δηλώνει το ον που έχει διττή ζωή : μπορεί να ζει μέσα στο νερό όσο και έξω από αυτό. Η αλήθεια είναι πως τα περισσότερα αμφίβια ξεκινούν τη ζωή τους μέσα στο νερό αναπνέοντας με βράγχια, κατόπιν βγαίνουν από αυτό και ζουν στη ξηρά αναπνέοντας με πνεύμονες, όμως επιστρέφουν στο υγρό στοιχείο για να γεννήσουν τα αβγά τους και τότε αναπνέουν πολύ και μέσω του δέρματος. Πρόκειται για μια εντυπωσιακή προσαρμογή, που εξελικτικά βρίσκεται κάπου ανάμεσα στα ψάρια και τα ερπετά. Εκεί κατατάσσονται και τα αμφίβια, αφού έχουν χαρακτηριστικά και από τις δύο αυτές ομάδες οργανισμών. Όμως, ας δούμε τα πράγματα από την αρχή.

Στην Ελλάδα υπάρχουν περί τα 15 είδη , που χωρίζονται σε δύο μεγάλες κατηγορίες : τα ουροδελή (5 είδη ) και τα άνουρα (10 είδη). Τα ουροδελή λέγονται έτσι γιατί ως ενήλικα άτομα διαθέτουν ουρά (τέτοια είναι οι σαλαμάνδρες και οι τρίτωνες), ενώ τα άνουρα είναι εκείνα που δεν έχουν ουρά όταν είναι ενήλικα, όπως οι φρύνοι και οι βάτραχοι. Όμως από το αβγό δεν βγαίνουν μικρά πλάσματα που μοιάζουν με τους γονείς τους. Βγαίνουν μορφές που δεν έχουν εμφανή σχέση- ανατομικά και φυσιολογικά- με τους γονείς τους. Αυτές οι μορφές λέγονται γυρίνοι, επειδή γυρίζουν συνέχεια γύρω-γύρω, κολυμπώντας με κυματιστές κινήσεις της ουράς τους. Στη πραγματικότητα, όταν βγαίνουν από τα μεμβρανώδη αβγά τους οι γυρίνοι αποτελούνται από ένα κεφάλι και μια ουρά. Αρχίζουν, λοιπόν, να τρώνε ακατάπαυστα μικροσκοπικούς οργανισμούς που ζουν μέσα από νερό και σιγά σιγά εμφανίζονται στο σώμα τους οι πρώτες αλλαγές. Τα άκρα εμφανίζονται, η ουρά μικραίνει (για τα άνουρα) και το σώμα παίρνει σταδιακά μια πιο αναγνωρίσιμη μορφή. Σ΄αυτή τη φάση ο αριθμός των γυρίνων που μπορεί να βρει κανείς μέσα σε ένα νερόλακκο μπορεί να ανέρχεται σε πολλές χιλιάδες. Αυτό συμβαίνει γιατί κάθε θηλυκό γεννά στο νερό πάρα πολλά αβγά και επίσης γιατί πολλά ενήλικα άτομα συγκεντρώνονται στις ίδιες υδάτινες εκτάσεις για να γεννήσουν όλα μαζί.

Για τα αμφίβια η ύπαρξη ψαριών είναι περιοριστικός παράγοντας, αφού τα ψάρια τρώνε τους γυρίνους και τα αβγά των αμφιβίων. Έτσι προτιμούν πρόσκαιρα πλημμυρισμένες εκτάσεις, που δεν κρατούν νερό καθ΄όλη τη διάρκεια του χρόνου και γι΄αυτό δεν κρατούν και ψάρια. Θα πρέπει βέβαια να κρατούν το νερό τουλάχιστον μέχρι να μεταμορφωθούν οι γυρίνοι. Συνωστίζονται, λοιπόν σε……… παραδοσιακές θέσεις που αποδεδειγμένα παρέχουν ασφάλεια και γεννούν εκεί όλα μαζί. Από τις χιλιάδες των γυρίνων που προκύπτουν, λίγοι θα φτάσουν να αναπαραχθούν. Υδρόβια έντομα, άλλα αμφίβια, ερπετά και πουλιά θα φάνε το μεγαλύτερο μέρος τους είτε ως γυρίνους είτε ως νεαρά άτομα μετά τη μεταμόρφωσή τους.

Όμως τι είναι αυτή η μεταμόρφωση ;

Αφού έχει αλλάξει σταδιακά το σώμα του γυρίνου μέχρι ενός σημείου, ξαφνικά μια νύχτα και κάτω από την επίδραση ορμονών, συντελείται μια τεράστια αλλαγή : το σώμα γίνεται σώμα ενηλίκου, τα βράγχια χάνονται και μπαίνουν σε λειτουργία οι πνεύμονες. Τώρα το μικρό ζώο έχει το σχήμα και τα χρώματα του γονιού του, όμως είναι μικροσκοπικό σε μέγεθος. Και πασχίζει μαζί με τα χιλιάδες όμοιά του, που μόλις έχουν βγει από το νερό, να κρυφτούν, να φάνε και να μην φαγωθούν. Κάθε γωνιά που έχει κάποια σχετική υγρασία μπορεί να κρύβει ένα τέτοιο μικροσκοπικό πλάσμα. Γιατί μπορεί να βγήκαν από το νερό, όμως το δέρμα τους δεν έχει φολίδες όπως των ερπετών και γρήγορα μπορεί να αφυδατωθεί. Κάθε βράδυ βγαίνουν από την κρυψώνα τους και ψάχνουν για τροφή, η οποία είναι διάφορα έντομα και μικροσκοπικά ασπόνδυλα. Όμως είναι δραστήρια και την ημέρα, κυρίως όταν η υγρασία της ατμόσφαιρας είναι υψηλή, όπως όταν βρέχει ή έχει σύννεφα ή πρόκειται να βρέξει. Αν ποτέ βρείτε βάτραχο που όφειλε να είναι στο νερό και περιφέρεται μακριά από το νερό, πρόκειται σύντομα να ρίξει «καρέκλες». Πιστέψτε με, έχω προσωπική εμπειρία.

Όσο περισσότερη ζέστη κάνει τόσο πιο γρήγορη είναι η ανάπτυξη των νεαρών ζώων. Όσα καταφέρνουν να επιζήσουν φτάνουν στο χειμώνα, που τον περνούν με δύο τρόπους : είτε πέφτουν σε χειμερία νάρκη για μεγάλο χρονικό διάστημα, αν ο τόπος τους έχει πολλά κρύα ( βουνά η Βόρεια Ελλάδα), είτε κυκλοφορούν όλο το χειμώνα και ναρκώνονται μόνο τις πολύ κρύες μέρες, όπως συμβαίνει π.χ. στη Πελοπόννησο. Όταν πέφτουν σε χειμερία νάρκη ο μεταβολισμός τους μειώνεται δραματικά και συχνά περνούν το χειμώνα μέσα στη λάσπη, στον πυθμένα των λιμνών, παίρνοντας το ελάχιστο οξυγόνο που χρειάζονται από το νερό, μέσω του δέρματος. Άλλα μέρη, όπως υγρές σπηλιές, υπόγεια, τρύπες στο χώμα ή ανάμεσα σε πέτρες, προσφέρουν καταφύγιο στα καταπληκτικά αυτά πλάσματα.

Όταν έρθει η άνοιξη και όλη η φύση δραστηριοποιηθεί ξανά, οι χορωδίες των βατράχων αποτελούν έναν από τους χαρακτηριστικότερους ήχους. Είναι τα αρσενικά που διαφημίζονται, το κάθε είδος με τη δικιά του φωνή. Η γονιμοποίηση είναι εξωτερική. Το αρσενικό αγκαλιάζει το θηλυκό και ενόσω αυτή γεννά τα αβγά μέσα στο νερό αυτός τα ραντίζει από πάνω με σπέρμα και τα γονιμοποιεί. Ακόμα ένας κύκλος αρχίζει.