Η καστροπολιτεία του Μυστρά
Οι αιώνες πέρασαν επάνω από τον λόφο του «Μυτζηθρά» και όλοι οι κατακτητές τού άφησαν τα δικά τους σημάδια

του Γιάννη Ντρενογιάννη (δημοσίευση στην εφημερίδα "ΤΑ ΝΕΑ" 16.03.2001

«Θεόρατοι τοίχοι γιομάτοι μεγάλες παραθύρες, σκουργιασμένοι, σάπιοι, σαραβαλιάζουνται μέρα με τη μέρα. Κάθε τόσο ξεκολλά αποπάνω τους ένα κομμάτι και πέφτει μονοκόμματο στη γης. Τα κοτρώνια γυρίζουνε πάλε πίσω στη μάννα τους, αγνώριστα, σαν την πέτρα του βουνού...

Στις μεριές που ‘χε το χτίριο ξύλα απόμεινε η τρύπα αδειανή γιατί σάπισε το ξύλο. Πρώτα έλειωσ’ ο άνθρωπος που τα ώριζε, ύστερα τα ρούχα του, ύστερα τα ξύλα κι ύστερα σκορπίσανε κ’ οι πέτρες κ’ έτσι ξεκουραστήκανε ούλοι τους. Οι σκεπές και τα πατώματα βουλιάξανε γλήγορα κι απομείνανε μόνο οι τέσσεροι τοίχοι και τούτοι πάλε πιάσανε και λειώνανε πιο πολύ κατά το μέρος της νοτιάς. Κατά το βοριά η γωνιά αγαντάρει πολλά χρόνια υστερώτερα, ως που απομένει ολόρθη μια κολόνα ντουβάρι, κι ανεμοδέρνεται, κι ολοένα λιγνεύει, κι ολοένα ξεκοκκαλιάζεται, κ’ έρχεται σ’ έναν λογαριασμό που η φύση το ‘χει πλιά ντροπή της να δώση παραγγελιά σε κανένα απ’ τ’ αντρειωμένα παλληκάρια της, για στον αγέρα, για στον σεισμό, για στ’ αστροπελέκι, ν’ αποτελειώσουνε έναν τέτοιον αντίμαχο. Τότες πετά ένα κοράκι και πάει κι αλαφροκάθεται στην κορφή κείνης της κολώνας, και κει που κάνει να τανίση τη φτερούγα του για να ψειριστή, μονομιάς ξεκλειδώνουνται οι πέτρες και κουτρουβαλιάζουνται μ’ έναν κούφιο σαματά, που λες πως χωνεύουνε μέσα στη γης».

Διάλεξα αυτό το υπέροχο απόσπασμα από το βιβλίο «Ταξείδια» του Φώτη Κόντογλου (1928) για να ξεκινήσω αυτό το κομμάτι για την καστροπολιτεία του Μυστρά. Αυτά είδε, περιέγραψε και ζωγράφισε ο Φ. Κόντογλου δεκάδες χρόνια πιο πριν σε ετούτο το σημαντικό κομμάτι της γης των Σπαρτιατών. Οι αιώνες πέρασαν επάνω από τον λόφο του «Μυτζηθρά» και όλοι οι κατακτητές του άφησαν τα δικά τους σημάδια. Ένα συνονθύλευμα από πέτρες ήταν ο Μυστράς, αλλά είχαν τόση αξία αυτά τα λιθάρια που κανείς δεν ήθελε να αδειάσει το ύψωμα από τα ετοιμόρροπα και σωριασμένα ντουβάρια. Ήταν βλέπετε κι οι εκκλησιές πολλές και η δύναμη του Θεού μεγάλη και αναγνωρίσιμη στους Σπαρτιάτες. Ο σημερινός αρχαιολογικός χώρος δουλεύεται με προσοχή και ευλάβεια. Τα λιθάρια ξαναμπαίνουν στη θέση τους και το όνειρο ξαναχτίζεται, γιατί κανείς δεν θέλει να ξεχάσει. Γιατί η κληρονομιά αυτή της καστροπολιτείας του Μοριά είναι μεγάλη και βαριά.

Σκοπός μου σ’ αυτό το κομμάτι είναι να παραλείψω όσο μπορώ τα ιστορικά, αρχιτεκτονικά και δεκάδες άλλα στοιχεία που μπορείτε να βρείτε γραμμένα σε βιβλία και εγκυκλοπαίδειες. Θα προσπαθήσω να σταθώ στην ουσία της περιήγησης, στα κομμάτια εκείνα που κάνουν συγκλονιστική τη βόλτα στον Μυστρά. Έτσι κι αλλιώς για να απολαύσεις το περπάτημα στα ερείπια της μεγάλης ετούτης πολιτείας πρέπει να βρεις τους δικούς σου λόγους. Για μένα ο Μυστράς δεν ανήκει στα αξιοθέατα της Λακωνίας. Ανήκει στα μέρη εκείνα της Ελλάδας και του κόσμου ολόκληρου που «παίζουν» με τις έννοιες του χώρου και του χρόνου. Και όποιος καταφέρει να μπει σε αυτό το «παιχνίδι», τη στιγμή που θα βγαίνει από την πύλη του κάστρου θα συνειδητοποιήσει ότι ένα κομμάτι του βρίσκεται ακουμπισμένο και αυτό ανάμεσα στα ερείπια. Δεν θα μπορούσες να ζητήσεις και να πάρεις τίποτε περισσότερο από τον Μυστρά.

ΜΗΤΡΟΠΟΛΗ - ΑΓ. ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ
Είναι ανήμερα των Θεοφανείων του 1449, όταν καταφθάνουν δύο άρχοντες από την Πόλη. Ο Ιωάννης Παλαιολόγος έχει πεθάνει και η βυζαντινή αυτοκρατορία καταρρέει. Ο Κωνσταντίνος Παλαιολόγος στέφεται μέσα στον ναό του Αγίου Δημητρίου αυτοκράτορας του Βυζαντίου αν και κάτι μέσα του τού λέει πως το στεφάνι ετούτο είναι αγκάθινο. Χωρίς να το ξέρει πως θα είναι ο τελευταίος αυτοκράτορας ακουμπάει τα πόδια του επάνω στα κεφάλια του μαρμάρινου δικέφαλου αετού, εμβλήματος της οικογενείας του και γίνεται βασιλιάς. Η πομπή ξεκινάει από τη Μητρόπολη του Δεσποτάτου του Μορέως και καταλήγει στην Κωνσταντινούπολη. Η τελευταία πράξη του έργου θα παιχτεί στα τείχη της Πόλης που πέφτει μαζί του στα 1453. Η μαρμάρινη πλάκα βρίσκεται ακόμα στη Μητρόπολη του Μυστρά.

ΠΑΝΤΑΝΑΣΣΑ
Η πεντάτρουλλη εκκλησιά του 15^ου αιώνα με το 4ώροφο καμπαναριό είναι η πιο «φιλάρεσκη» και πιο καλά διατηρημένη απ’ όλες στον Μυστρά. Τη βλέπεις από παντού και είναι η τελευταία που φτιάχτηκε στη μεσαιωνική πολιτεία. Δεν είναι όμως η ομορφιά της αυτή που συναρπάζει μονάχα. Είναι η συνειδητοποίηση πως ετούτο είναι το μοναδικό σημείο που μπορείς να μιλήσεις για συνεχή ανθρώπινη παρουσία στο πέρασμα των αιώνων. Επτά καλόγριες μένουν ακόμα και σήμερα στην Παντάνασσα και είναι οι μοναδικοί άνθρωποι που κατοικούν εκεί, ανάμεσα στην απόλυτη ησυχία και ηρεμία των ερειπίων του Μυστρά. Δεν είναι ακόμα τυχαίο το πόσο περιποιημένη είναι η Παντάνασσα και πόσο γλυκό και ζεστό το μικρό στενόμακρο προαύλιο.

ΠΕΡΙΒΛΕΠΤΟΣ
Στη νοτιοανατολική άκρη του εξωτερικού τείχους και στηριγμένη πάνω σε έναν σπηλαιώδη βράχο βρίσκεται κρυμμένο από τα μάτια των επισκεπτών το μοναστήρι της Περιβλέπτου. Παραγκωνισμένη και πολλές φορές κλειστή, γιατί οι φύλακες του αρχαιολογικού χώρου δεν είναι αρκετοί, ετούτη η ακανόνιστη αρχιτεκτονικά εκκλησιά με τα βοηθητικά κτίσματα τριγύρω κρύβει έναν θαυμάσιο θησαυρό. Τις καλύτερα διατηρημένες τοιχογραφίες σε όλη την καστροπολιτεία. Και δεν είναι ούτε τα χρώματα ούτε η μαστοριά του αγιογράφου που κάνουν τη διαφορά από τις άλλες εκκλησιές. Είναι, όπως σοφά αναφέρει ο Φώτης Κόντογλου, το βαθύ αίσθημα και το «κατανυχτικό πινέλο».

ΚΑΣΤΡΟ
Πάνω σ’ ένα χαραδροβούνι, στην κορυφή ενός κωνικού λόφου, υπάρχει το πρώτο κτίσμα της ιστορίας του Μυστρά. Είναι το κάστρο που έχτισε στα 1249 ο Γουλιέλμος Βιλλαρδουίνος. Πρόλαβε να το χαρεί μόνο για 10 χρόνια, ύστερα ήρθαν οι Βυζαντινοί και κατόπιν οι Τούρκοι. Όλοι άφησαν τα σημάδια τους εδώ στο ψηλότερο σημείο. Μονάχα η θέα παραμένει το ίδιο συγκλονιστική. Από τη μια η καστροπολιτεία σε κάτοψη και η Σπάρτη με τον Πάρνωνα στο βάθος και από την άλλη ο τεράστιος ορεινός όγκος του Ταϋγέτου με την απότομη χαράδρα ανάμεσα που σε κάνει να ζαλίζεσαι. Σύμφωνα με το Χρονικό του Μορέως τούτο το κάστρο ονομαζόταν του Μυζηθρά, είτε γιατί η διαμόρφωσή του έμοιαζε με κεφάλι μυτζήθρας, είτε γιατί (και αυτό είναι το πιο σωστό) έτσι ονομαζόταν ο πρώτος οικιστής-άρχοντας της περιοχής. Εκπληκτικός πάντως είναι ο θρύλος του Μυζηθρά που δημοσίευσε στα 1962 ο ʼγις Θέρος και τον οποίο αξίζει να βρείτε και να διαβάσετε.

ΠΑΛΑΤΙΑ
Όταν φτάσεις σε ετούτο το πλάτωμα του Μυστρά καταλαβαίνεις αμέσως ποια είναι τα παλάτια. Οι εργασίες αναστήλωσης που συνεχίζονται εδώ και χρόνια δεν σου επιτρέπουν να τα δεις από κοντά, αλλά αναγνωρίζεις τον επιβλητικό τους όγκο και το μνημειακό αρχιτεκτονικό στυλ. Τα νεώτερα είναι των Παλαιολόγων και δίπλα τους σχηματίζοντας ορθή γωνία των Καντακουζηνών (που πιθανότατα ήταν χτισμένα από τους Φράγκους). Ανάμεσά τους η πελώρια πλατεία που άλλοτε ήταν η αυλή των ανακτόρων και άλλοτε η αγορά, ο τόπος συγκέντρωσης των κατοίκων της καστροπολιτείας. Δεν χρειάζεσαι πολύ για να αρχίζεις να φαντάζεσαι αυτοκρατορικές πομπές, θρόνους βασιλέων-δεσποτών, βασιλοπούλες στα μπαλκόνια και τον ξακουστό φιλόσοφο Πλήθωνα τον Γεμιστό να αγορεύει.

ΑΡΧΟΝΤΙΚΑ
Δεν είχε μονάχα τείχη, εκκλησιές και παλάτια ο Μυστράς. Έχουν βρεθεί πάνω από 2.000 ερείπια σπιτιών σε ετούτη την πολιτεία. Ακόμα και όταν ο Μυστράς κάηκε στα 1825 από τον Ιμπραήμ, οι κάτοικοι της καστροπολιτείας αρνήθηκαν να φύγουν. Με την ίδρυση της νέας Σπάρτης και την οίκηση του νέου Μυστρά, πολλοί κατέβηκαν από τον λόφο. Στα 1938 με διάταγμα της κυβέρνησης Μεταξά ο Μυστράς θα έπρεπε να εγκαταλειφθεί από τους τελευταίους κατοίκους του. Μεσολάβησε ο πόλεμος και οι τελευταίοι (συνολικά 166 άτομα στην Κάτω Χώρα) έφυγαν στα 1953. Από τα αρχοντικά της πολυθρύλητης πολιτείας δύο είναι ξεχωριστά και τα ζηλεύεις σαν χτίσματα ακόμα και σήμερα. Τα αρχοντικά τού Λάσκαρη και του Φραγκόπουλου σώζονται σε καλή κατάσταση και θυμίζουν σε όλους πως ετούτη ήταν πολιτεία ανθρώπων ξεχωριστών.

ΔΙΑΔΡΟΜΗ
Ο φυλασσόμενος χώρος του Μυστρά είναι ανοικτός καθημερινά από τις 8 το πρωί μέχρι τις 3 το μεσημέρι. Ο χρόνος αυτός είναι αρκετός στους επισκέπτες και λίγος για εκείνους που θέλουν εξονυχιστικά να ερευνήσουν την καστροπολιτεία. Βέβαια αποκλείει το ηλιοβασίλεμα που είναι μαγευτικό από τον λόφο! Πιο εύκολο είναι να ξεκινήσετε την περιήγησή σας από την επάνω πύλη του κάστρου (ʼνω Χώρα) και να κατηφορίσετε προς την κύρια πύλη. Το κάστρο από την επάνω πύλη απέχει μόλις 10 λεπτά με τα πόδια.

Η Σπάρτη απέχει από την Αθήνα 210 χιλιόμετρα, απόσταση που καλύπτεται πολύ εύκολα μέσα από τον σύγχρονο αυτοκινητόδρομο Κορίνθου - Τριπόλεως. Από την Τρίπολη έως τη Σπάρτη η διαδρομή είναι αρκετά ομορφότερη και ο επαρχιακός δρόμος βρίσκεται υπό διαμόρφωση εδώ και πολλά χρόνια! Ο Μυστράς απέχει από τη Σπάρτη μόλις 5 χιλιόμετρα.

Από αυτό το σημείο θα ήθελα να ευχαριστήσω τον κ. Παναγιώτη Αϊβαλή για τις πληροφορίες που μου έδωσε και τα σπάνια βιβλία που μου δάνεισε, αναφορικά με τον Μυστρά. Ελπίζω γρήγορα να ετοιμάσει το βιβλίο του για την καστροπολιτεία του Μυστρά, αφού συγκεντρώνει στοιχεία εδώ και 40 συναπτά έτη και διαθέτει εξαίρετο φωτογραφικό υλικό.

ΔΙΑΜΟΝΗ
Πρόβλημα διαμονής δεν θα αντιμετωπίσετε, αφού η ξενοδοχειακή υποδομή στην περιοχή είναι καλή. Τα παρακάτω ξενοδοχεία αναφέρονται ενδεικτικά:

Μενελάειον 0731-22161
Μανιάτης 0731-22666
Λήδα 0731-22161
Sparta Ιnn - 21021
Λακωνία -29951
Αναβρυτή (στο ομώνυμο χωριό) -91288
Βυζάντιον (στον Μυστρά) 88309
Καιάδας (Τρύπη) 98222

ΦΑΓΗΤΟ
Τα ψητά γουρουνόπουλα στη Λακωνία τα ονομάζουν μπουζοπούλες και όπου βρείτε να τις σπάνε σε πάγκο να αγοράσετε ή να καθήσετε να φάτε. Τα καπνιστά παστά λουκάνικα με πορτοκάλι είναι άλλη μια σπεσιαλιτέ της περιοχής και συνοδεύονται με καγιανά (δηλαδή ομελέτα). Δύσκολα θα βρείτε να φάτε καλό παραδοσιακό καγιανά, αλλά στα χωριά έξω από την πόλη και πιο κοντά στη Μάνη έχετε περισσότερες πιθανότητες. Πολλές καλές ταβέρνες βρίσκονται λίγο έξω από τη Σπάρτη, στον Νέο Μυστρά, στο χωριό Παρόρι, δίπλα στις γάργαρες πηγές νερού και λίγο πιο κάτω στο Κεφαλάρι (τεράστια πλατάνια και περισσότερο τρεχούμενο νερό) έξω από το χωριό ʼη Γιάννης. Μέσα στη Σπάρτη από τις 9.30 το πρωί και μέχρι το μεσημέρι εκπληκτική - χρόνια τώρα - είναι η ταβέρνα-εστιατόριο του Λάμπρου με ωραίο βραστό, όσπρια κ.ά. Κλασική παραδοσιακή ταβέρνα με επίσης σταθερή ποιότητα είναι αυτή του Βάρλα.

(Κωδικός 0731)
Αστυνομία Σπάρτης 26229
Τουριστική Αστυνομία 20492
Γρ. Τουρισμού Δήμου 26772
Νοσοκομείο Σπάρτης 28671
Ορειβατικός Σύλλογος Σπάρτης 22574